Επιστημονική γνώση & Διερεύνηση | Πρωτοβουλίες, Πρόσωπα & Υποδομές

Καλωσορίσατε σε μια πλοήγηση που αναλύει τον ζωντανό κόσμο της επιστήμης και της έρευνας στην Ελλάδα https://pplg2018.gr/. Στο παρόν δεν θα ανακαλύψετε συνηθισμένες αναφορές, αλλά μια ουσιαστική χαρτογράφηση του οικοσυστήματος: από τα μεγαλεπήβολα ερευνητικά έργα και τις υποδομές που τα στηρίζουν, μέχρι τους ανθρώπους που βρίσκονται πίσω από κάθε ανακάλυψη και τους υπάρχοντες πόρους που έχουν τη δυνατότητα να χρησιμοποιήσουν επαγγελματίες και πολίτες. Στόχος μας είναι να σας παρέχουμε πρακτική γνώση για το πώς κινείται το τοπίο της καινοτομίας.

Χρηματοδοτικά Εργαλεία και Πόροι

Το χρηματοδοτικό περιβάλλον είναι σύνθετο και συχνά δυσνόητο, γι’ αυτό χρειάζεται να το μελετήσουμε πρακτικά. Στην κορυφή τοποθετείται το Horizon Europe, το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ με κονδύλια άνω των 95 δις ευρώ. Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον εστιάζεται στον Πυλώνα 2 (Παγκόσμιες Προκλήσεις) και στις δράσεις Marie Skłodowska-Curie. Η συμμετοχή απαιτεί εγγραφή στο Funding & Tenders Portal και απόκτηση ενός μοναδικού κωδικού PIC (Participant Identification Code).

Σε εθνικό πλαίσιο, το ΕΣΠΑ 2021-2027 μέσω της ΓΓΕΚ (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας) επιχορηγεί στοχευμένες δράσεις. Η δράση «Ερευνώ – Καινοτομώ» είναι η ναυαρχίδα για τις επιχειρήσεις, καλύπτοντας από βασική έρευνα έως βιομηχανική επίδειξη. Αυτό που ενίοτε παραβλέπεται είναι οι εθνικές υποδομές, όπως ο ΕΛΚΕ (Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας) των πανεπιστημίων, που προσφέρει διοικητική υποστήριξη και διαχειρίζεται τα κονδύλια με διαφάνεια.

Πέραν των επιχορηγήσεων, υπάρχουν εναλλακτικοί πόροι που αξίζουν την προσοχή σας. Οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης διοχετεύονται σε μεγάλα εμβληματικά έργα, ενώ το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) προσφέρει ευέλικτες χρηματοδοτήσεις για μεταδιδακτορικούς ερευνητές και μικρές ομάδες. Το κλειδί εδώ είναι η συμπληρωματικότητα: μπορείτε να συνδυάσετε ένα εθνικό πρόγραμμα για εξοπλισμό με μια ευρωπαϊκή δράση για ανταλλαγές προσωπικού, δημιουργώντας ένα υβριδικό χρηματοδοτικό πακέτο.

Η πρόσβαση σε επιχειρηματικά κεφάλαια (VC) για τεχνοβλαστούς (spin-offs) έχει ωριμάσει σημαντικά. Ταμεία όπως το Metavallon και το Uni.Fund στοχεύουν σε εταιρείες έντασης γνώσης. Ωστόσο, η γέφυρα μεταξύ επιχορήγησης και επένδυσης είναι το λεγόμενο «κοιλάδι του θανάτου». Για να το γεφυρώσετε, αναζητήστε προγράμματα απόδειξης της ιδέας (Proof of Concept) που καλύπτουν τα πρώτα εμπορικά βήματα πριν το προϊόν είναι έτοιμο για επενδυτές.

Από το Εργαστήριο στην Αγορά

Η μεταφορά τεχνολογίας είναι η τέχνη της μετατροπής της γνώσης σε αξία, και στην Ελλάδα έχει αποκτήσει δομή. Τα Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας (TTOs) των πανεπιστημίων είναι το πρώτο σημείο επαφής. Ο ρόλος τους δεν είναι γραφειοκρατικός αλλά στρατηγικός: αξιολογούν την εμπορική ελκυστικότητα μιας ανακάλυψης, διενεργούν αναζήτηση προηγούμενης τέχνης (prior art) και διαπραγματεύονται συμφωνίες αδειοδότησης. Εάν είστε ερευνητής, επισκεφθείτε το TTO σας πριν δημοσιεύσετε οτιδήποτε, για να μην καταστρέψετε άθελά σας την προοπτική κατοχύρωσης κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας.

Η δημιουργία τεχνοβλαστού (spin-off) είναι μια συναρπαστική αλλά απαιτητική διαδρομή. Το νομικό πλαίσιο επιτρέπει στους ερευνητές να κατέχουν μετοχές και να συμμετέχουν στη διοίκηση, διατηρώντας παράλληλα την ακαδημαϊκή τους θέση. Ωστόσο, η σύγκρουση συμφερόντων πρέπει να διαχειρίζεται με διαφάνεια. Συνιστούμε τη σύσταση μιας Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) λόγω της ευελιξίας της και του χαμηλού αρχικού κεφαλαίου, αφού πρώτα λάβετε την έγκριση της Επιτροπής Δεοντολογίας του ιδρύματός σας.

Οι δράσεις ωρίμανσης, όπως τα προγράμματα Proof of Concept (PoC), είναι ο συνδετικός κρίκος που συχνά λείπει. Μια τυπική επιχορήγηση PoC καλύπτει δαπάνες όπως η ανάπτυξη πρωτοτύπου, η ανάλυση αγοράς και νομικές συμβουλές για την κατοχύρωση IP. Το ποσό κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 30.000 και 150.000 ευρώ. Το κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να απαντήσετε στην αίτησή σας είναι: «Αποδείξαμε ότι η ιδέα λειτουργεί τεχνικά· τώρα θέλουμε να μάθουμε αν λειτουργεί εμπορικά».

Η δικτύωση με τη βιομηχανία δεν είναι μονόδρομος. Οι μεγάλες φαρμακευτικές ή εταιρείες πληροφορικής αναζητούν ενεργά συνεργασίες ανοιχτής καινοτομίας με ελληνικά εργαστήρια. Αυτό που προσφέρουν είναι πρόσβαση σε δεδομένα πραγματικού κόσμου και κλινικές δοκιμές. Αυτό που ζητούν είναι ευελιξία και ταχύτητα. Η συμβουλή μας είναι να έχετε έτοιμο ένα non-confidential pitch deck που να εξηγεί σε απλή γλώσσα το πρόβλημα που λύνετε και την επιστημονική σας υπεροχή, χωρίς να αποκαλύπτει εμπορικά μυστικά.

Εγκαταστάσεις και Κόμβοι Αριστείας

Η έρευνα αιχμής χρειάζεται υποδομές που πολλές φορές είναι αδύνατον να εξασφαλίσει ένα μεμονωμένο ίδρυμα. Η Ελλάδα συμμετέχει σε πανευρωπαϊκές υποδομές όπως το ELIXIR για βιοπληροφορική και το CESSDA για κοινωνικές επιστήμες. Αυτό συνεπάγεται πρακτικά ότι ένας ερευνητής σε ένα μικρό περιφερειακό πανεπιστήμιο μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε υπερυπολογιστικές πλατφόρμες ή βάσεις γονιδιωματικών δεδομένων που στεγάζονται στο εξωτερικό, καταθέτοντας απλώς ένα αίτημα χρήσης.

Σε φυσικό επίπεδο, εγκαταστάσεις όπως το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος» και το Αστεροσκοπείο Αθηνών εργάζονται ως κόμβοι ανοιχτής πρόσβασης. Αυτό που οφείλετε να γνωρίζετε είναι η διαδικασία: υποβάλλετε μια πρόταση πειράματος, η οποία κρίνεται από επιτροπή με κριτήριο την επιστημονική αριστεία. Εάν γίνει αποδεκτή, η πρόσβαση είναι δωρεάν και τα έξοδα διαμονής συνήθως καλύπτονται. Αυτό εκδημοκρατίζει την υψηλή τεχνολογία, καταργώντας τα οικονομικά εμπόδια.

Τα Τεχνολογικά Πάρκα, όπως για παράδειγμα αυτό του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» (Λεύκιππος) και το Επιστημονικό Πάρκο Πατρών, δεν είναι απλώς κτιριακά συγκροτήματα. Είναι οικοσυστήματα που φιλοξενούν τεχνοβλαστούς και τμήματα R&D μεγάλων εταιρειών. Το πλεονέκτημα της συστέγασης είναι η άτυπη ανταλλαγή γνώσης και η πρόσβαση σε κοινό εξοπλισμό. Μια startup που ενοικιάζει χώρο σε ένα πάρκο είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει ένα ηλεκτρονικό μικροσκόπιο τελευταίας γενιάς με ωριαία χρέωση, αποφεύγοντας μια επένδυση εκατομμυρίων.

Οι ψηφιακές υποδομές αλλάζουν το παιχνίδι. Η υπηρεσία GRNET παρέχει δικτυακή συνδεσιμότητα και υπερυπολογιστική ισχύ (ARIS). Για ένα ερευνητικό έργο που εκτελεί προσομοιώσεις κλιματικής αλλαγής ή μοριακής δυναμικής, η πρόσβαση στον ARIS ελαττώνει τον χρόνο επεξεργασίας από εβδομάδες σε ώρες. Η διαδικασία αίτησης είναι απλή και η τεχνική υποστήριξη βοηθά στη βελτιστοποίηση του κώδικα για παράλληλη επεξεργασία, μεγιστοποιώντας την απόδοση των πόρων σας.

Αποτίμηση και Υπολογισμός Επίδρασης

Η απόδοση στην έρευνα δεν μετριέται μόνο με τον αριθμό των δημοσιεύσεων. Το σύστημα αξιολόγησης κινείται προς την ποιοτική αξιολόγηση του αντικτύπου. Η Διακήρυξη DORA (San Francisco Declaration on Research Assessment) υποστηρίζει την αξιολόγηση του περιεχομένου ενός άρθρου και όχι του δείκτη απήχησης (Impact Factor) του περιοδικού. Ως ερευνητική μονάδα, χρειάζεται να χρησιμοποιούμε αφηγηματικά βιογραφικά (narrative CVs) που παρουσιάζουν τη προσφορά μας στην επιστήμη και την κοινωνία με συγκεκριμένα παραδείγματα.

Ο αντίκτυπος έχει πολλές όψεις: επιστημονική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική. Ένα έργο για την ποιότητα του αέρα στην Αθήνα έχει επιστημονικό αντίκτυπο αν δημοσιεύσει νέα μοντέλα, αλλά κοινωνικό αντίκτυπο αν τα δεδομένα του αξιοποιηθούν από τον δήμο για να σταματήσει την κυκλοφορία σε μια περιοχή. Κατά τον σχεδιασμό ενός έργου, ορίστε συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης (KPIs) για κάθε διάσταση. Μην μείνετε σε αόριστες υποσχέσεις για «βελτίωση της ποιότητας ζωής».

Η επικοινωνία των αποτελεσμάτων στο ευρύ κοινό είναι χρέος, όχι περιττό. Οι δράσεις «Επιστήμη για την Κοινωνία» ζητούν πλέον ένα ολοκληρωμένο πλάνο διάχυσης. Αυτό εμπεριέχει δραστηριότητες όπως:

• Διεξαγωγή ανοιχτών ημερών στο εργαστήριο για σχολεία.
• Παραγωγή σύντομων βίντεο κινουμένων σχεδίων που εξηγούν τα αποτελέσματα.
• Εμφάνιση σε νυχτερινές εκδηλώσεις όπως η «Βραδιά του Ερευνητή».
• Συγγραφή άρθρων πολιτικής (policy briefs) για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.

Η εσωτερική παρακολούθηση ενός έργου γίνεται μέσω δεικτών απόδοσης (KPIs) που ορίζονται στη συμφωνία επιχορήγησης. Αυτοί μπορεί να είναι ποσοτικοί (π.χ., 5 δημοσιεύσεις, 2 συνέδρια) ή ποιοτικοί (π.χ., υιοθέτηση μιας μεθοδολογίας από δημόσιο φορέα). Η συμβουλή μας είναι να καθορίσετε ρεαλιστικούς στόχους. Είναι προτιμότερο να δηλώσετε 3 δημοσιεύσεις και να παρουσιάσετε 4, παρά να στοχεύσετε για 10 και να αποτύχετε, δημιουργώντας αρνητική εικόνα για μελλοντικές αξιολογήσεις.

Το Σχήμα των Ερευνητικών Προγραμμάτων

Ένα νεωτερικό ερευνητικό έργο δεν είναι απλώς μια ιδέα, αλλά μια σύνθετη δομή με ορισμένα στάδια ωρίμανσης. Ξεκινά από το Επίπεδο Τεχνολογικής Ετοιμότητας (TRL) 1, όπου βλέπουμε τις βασικές αρχές, και φτάνει έως το TRL 9, όπου ένα σύστημα δοκιμάζεται σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Η κατανόηση αυτής της κλίμακας είναι κρίσιμη γιατί προσδιορίζει το είδος της χρηματοδότησης που έχετε τη δυνατότητα να διεκδικήσετε bleacherreport.com και τους συνεργάτες που απαιτείτε σε κάθε φάση.

Στην Ελλάδα, τα περισσότερα συνεργατικά έργα βρίσκονται μεταξύ TRL 3 και TRL 7, συνδυάζοντας την ακαδημαϊκή γνώση με τη βιομηχανική εφαρμογή. Η επιτυχία ενός έργου βασίζεται από τον σαφή διαχωρισμό των πακέτων εργασίας (Work Packages). Κάθε πακέτο έχει δικό του προϋπολογισμό, παραδοτέα και χρονοδιάγραμμα. Αυτή η αρθρωτή λογική δίνει τη δυνατότητα σε διεπιστημονικές ομάδες να δραστηριοποιούνται παράλληλα χωρίς να απωλέσουν τη συνολική εικόνα του στόχου.

Η κατάθεση μιας πρότασης προϋποθέτει στρατηγική σκέψη πέρα από την επιστημονική αριστεία. Πρέπει να συνεκτιμήσετε τον αντίκτυπο (impact) και την υλοποίηση (implementation). Οι αξιολογητές επιζητούν σαφείς οδούς προς την αγορά ή την κοινωνική αφομοίωση. Αυτό υποδηλώνει πως ένα έργο βιοτεχνολογίας δεν φτάνει να περιγράψει ένα νέο μόριο, αλλά πρέπει να προτείνει ένα επιχειρηματικό σχέδιο για την κλινική του αξιοποίηση και την κάλυψη ρυθμιστικών κενών.

Η κοινοπραξία είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Μια τυπική σύμπραξη περιλαμβάνει έναν ακαδημαϊκό συντονιστή, δύο ερευνητικά κέντρα, μια μεγάλη επιχείρηση και δύο μικρομεσαίες καινοτόμες εταιρείες. Αυτή η ισορροπία διασφαλίζει ότι η γνώση ρέει από το εργαστήριο στην παραγωγή. Η διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας (IP) πρέπει να οριστεί εξαρχής μέσω μιας Συμφωνίας Κοινοπραξίας (Consortium Agreement), αποφεύγοντας μελλοντικές διαμάχες για τις πατέντες.

Ανοιχτή Επιστήμη και Οργάνωση Δεδομένων

Η Ανοιχτή Επιστήμη δεν είναι μια τάση, αλλά μια θεσμική επιταγή που αλλάζει τον τρόπο που εργαζόμαστε. Στο Horizon Europe, η απευθείας ανοιχτή είσοδος στις δημοσιεύσεις είναι υποχρεωτική. Αυτό συνεπάγεται ότι το πλήρες κείμενο του άρθρου σας πρέπει να είναι προσβάσιμο σε ένα ανοιχτό αποθηκευτικό χώρο, όπως το Zenodo ή το HELIX του ΕΚΤ, κατά την χρονική στιγμή δημοσίευσης, δίχως διάστημα εμπάργκο. Το κόστος των άρθρων (APCs) καλύπτεται από το έργο, αλλά χρειάζεται να το συμπεριλάβετε στον προγραμματισμό σας.

Το Πλάνο Διαχείρισης Δεδομένων (DMP) είναι ένα ζωντανό κείμενο που εκκινεί στους πρώτους έξι μήνες του έργου. Δεν είναι τυπική ενέργεια, αλλά οδηγός διάσωσης για τα δεδομένα σας. Χρειάζεται να απαντήσει σε 4 ερωτήματα: Τι δεδομένα θα παραχθούν; Πώς θα οργανωθούν και θα τεκμηριωθούν; Πού θα τοποθετηθούν με ασφαλή τρόπο; Πώς θα κοινοποιηθούν και πότε; Η αξιοποίηση του μοντέλου DMPonline από το OpenAIRE είναι μια καλή πρακτική που εξοικονομεί ώρα.

Η αρχή «όσο ανοιχτό είναι εφικτό, όσο κλειστό είναι υποχρεωτικό» είναι ο χρυσός νόμος. Υπάρχουν θεμιτοί αιτίες για να διατηρήσετε δεδομένα κλειστά, όπως η ασφάλεια προσωπικών δεδομένων ιατρικών (GDPR) ή η επιχειρηματική χρήση μιας επινόησης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, πρέπει να το εξηγήσετε στο DMP. Αυτό που δεν είναι ανεκτό είναι το «κλειστά εξ προεπιλογής». Οι ελεγκτές αξιολογούν σήμερα την ποιότητα της διοίκησης δεδομένων με την αντίστοιχη επιμέλεια που αναλύουν την ερευνητική προσέγγιση.

Πρακτικά, η ταξινόμηση των δεδομένων αρχίζει από την ονομασία των εγγράφων. Μια πρακτική όπως «ΕΡΓΟ_ΠΕΙΡΑΜΑ_ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ_ΕΚΔΟΣΗ» εμποδίζει το αχταρμά. Η τοποθέτηση σε 3 αντίγραφα (ένα τοπικό, ένα σε ιδρυματικό server, ένα σε cloud) είναι το μικρότερο πρότυπο προστασίας. Διαθέστε χρόνο στη ανάπτυξη περιγραφικών δεδομένων: ένα φάκελο χωρίς επεξήγηση είναι σαν ένα τόμος δίχως ονομασία στη

Ανθρώπινο Δυναμικό και Ικανότητες

Πίσω από δημοσίευση και πατέντα κρύβονται άνθρωποι με συγκεκριμένες δεξιότητες. Το ελληνικό ερευνητικό δυναμικό ξεχωρίζει από εξαιρετικά υψηλό ποσοστό κατόχων διδακτορικού, αλλά η πρόκληση είναι η διασύνδεση με την αγορά εργασίας. Παρατηρούμε μια αυξανόμενη ζήτηση για Data Stewards και Research Software Engineers, ρόλους που δεν υπήρχαν πριν από μια δεκαετία. Αυτοί οι επαγγελματίες εξασφαλίζουν ότι τα ερευνητικά δεδομένα είναι FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable).

Η μεταφορά των ερευνητών είναι βασικό στοιχείο του συστήματος. Οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie (MSCA) δεν είναι απλώς υποτροφίες, αλλά συνολικά προγράμματα εκπαίδευσης. Ένας μεταδιδακτορικός ερευνητής που συμμετέχει σε ένα Δίκτυο Καινοτόμου Εκπαίδευσης (ITN) λαμβάνει εμπειρία σε τρεις ξεχωριστούς τομείς: ακαδημία, βιομηχανία και δημόσιο φορέα. Αυτή η τριχοτόμηση δημιουργεί ένα προφίλ ικανό να ηγηθεί διεπιστημονικών ομάδων στο μέλλον.

Για τους νέους επιστήμονες, η ανάπτυξη οριζόντιων δεξιοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την εξειδίκευση. Η ικανότητα γραφής προτάσεων (grant writing), η διαχείριση έργων και η επικοινωνία της επιστήμης είναι εφόδια που αυξάνουν τις επαγγελματικές επιλογές. Συνιστούμε την παρακολούθηση εξειδικευμένων σεμιναρίων από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαχείρισης Έρευνας (EARMA) ή τα γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας των πανεπιστημίων, που συνήθως προσφέρουν δωρεάν εργαστήρια.

Η φυγή εγκεφάλων (brain drain) αλλάζει σταδιακά μέσω εστιασμένων θεσμικών παρεμβάσεων. Προγράμματα επαναπατρισμού, όπως οι έδρες «Σταύρος Νιάρχος» ή οι θέσεις του ΙΤΕ (Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας), δίνουν ανταγωνιστικούς μισθούς και αυτονομία. Το επιθυμητό για έναν έμπειρο ερευνητή που επιστρέφει δεν είναι μόνο ο μισθός, αλλά η ικανότητα να οργανώσει τη δική του ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα με βεβαιωμένη χρηματοδότηση για τα πρώτα πέντε χρόνια.

Διεθνής Δικτύωση και Σχεδιασμένες Συνεργασίες

Η επιστήμη είναι εκ φύσεως διεθνής και η ένταξη σε ευρωπαϊκά δίκτυα ενισχύει τον αντίκτυπο της δουλειάς σας. Οι Δράσεις COST (European Cooperation in Science and Technology) είναι ο πιο προσιτός τρόπος για να ξεκινήσετε. Δεν καλύπτουν την ίδια την έρευνα, αλλά πληρώνουν έξοδα δικτύωσης, ταξιδιών και συναντήσεων. Η συμμετοχή σε μια Δράση COST σας παρέχει πρόσβαση σε μια κοινότητα εκατοντάδων ερευνητών και συχνά οδηγεί σε μελλοντικές προτάσεις Horizon Europe.

Οι διμερείς συμφωνίες της ΓΓΕΚ με χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και το Ισραήλ διαθέτουν στοχευμένες προκηρύξεις. Αυτές οι δράσεις είναι μικρότερο ανταγωνιστικές από τις πανευρωπαϊκές και διευκολύνουν βαθύτερη συνεργασία. Για παράδειγμα, ένα ελληνογαλλικό έργο μπορεί να υποστηριχθεί από κοινού, με κάθε πλευρά να πληρώνει τα δικά της έξοδα από τον εθνικό της φορέα. Το όφελος είναι η απλοποιημένη γραφειοκρατία και η ικανότητα ανταλλαγής διδακτορικών φοιτητών με πλήρη υποτροφία.

Η συμμετοχή σε μεγάλα συνέδρια προϋποθέτει στρατηγική, όχι απλή παρουσία. Επιλέξτε συνέδρια που παρέχουν «matchmaking sessions» ή «poster pitches». Προετοιμάστε μια παρουσίαση διάρκειας τριών λεπτών που να εξηγεί το πρόβλημα, τη λύση και το τι ζητάτε (συνεργάτη, δεδομένα, χρηματοδότηση). Μην υποτιμάτε τα ψηφιακά εργαλεία: κρατήστε ένα ενημερωμένο προφίλ στο ResearchGate ή στο LinkedIn, όπου θα αναρτάτε τακτικά τις επιστημονικές σας δημοσιεύσεις και τις επιτυχίες των έργων σας.

Ο ρόλος του Εθνικού Σημείου Επαφής (NCP) είναι ανεκτίμητος και υποχρησιμοποιείται. Κάθε θεματική περιοχή του Horizon Europe έχει έναν κατάλληλο NCP στην Ελλάδα, συνήθως στελεχωμένο από έμπειρους επιστήμονες. Μπορείτε να ορίσετε δωρεάν ραντεβού για να εξετάσουν την ιδέα της πρότασής σας πριν την υποβολή. Θα σας πουν με ειλικρίνεια αν η ιδέα ταιριάζει στην προκήρυξη, ποια είναι τα αδύνατα σημεία και πώς να αποφύγετε τυπικά λάθη που καταλήγουν σε απόρριψη.